اختلال پردازش حسی (Sensory Processing Disorder – SPD) یکی از مشکلات متداول در سنین کودکی است که به طور قابل توجهی بر چگونگی دریافت، تفسیر و پاسخ کودکان به محرک های حسی تأثیر می گذارد. این اختلال می تواند موجب واکنش های غیرعادی و متفاوتی در برابر تجربیات حسی شود و چالش هایی را برای کودکان در تعامل با محیط اطرافشان ایجاد کند.

اختلال پردازش حسی در کودکان چیست؟

اختلال پردازش حسی وضعیتی است که در آن مغز قادر به پردازش و تفسیر صحیح محرک های حسی دریافتی از محیط نیست. یعنی کودک ممکن است اطلاعات حسی مربوط به صدا، لمس، حرکت، نور، بو یا طعم را به صورت نادرست دریافت کند و واکنش های غیرمعمول یا نامتناسب نشان دهد. برای مثال، ممکن است یک صدای معمولی برای کودک بسیار آزاردهنده باشد یا در مقابل یک حرکت طبیعی بی تفاوت باقی بماند.

این ناهماهنگی در پردازش اطلاعات می تواند تاثیر عمیقی بر رفتار کودک و توانایی او در انجام فعالیت های روزمره بگذارد. به همین دلیل، این اختلال در بسیاری از موارد منجر به اضطراب، مشکلات یادگیری، عدم تمرکز و حتی انزوا می شود. بررسی دقیق و علمی این شرایط برای آغاز سریع روند درمانی ضروری است.

 

علائم اصلی اختلال پردازش حسی در کودکان

علائم اختلال پردازش حسی در کودکان بسیار متنوع هستند و می توانند ماهیت های مختلفی داشته باشند. یک کودک ممکن است نسبت به محرک های خاص مانند صداها و لمس ها بیش حساس باشد، در حالی که کودک دیگر ممکن است نسبت به همان محرک ها بی تفاوت نشان دهد یا واکنش کمی داشته باشد. این تفاوت ها باعث می شود تشخیص اختلال چالش برانگیز شود و نیازمند شناخت دقیق علائم باشد.

از جمله علائمی که معمولاً در کودکان مبتلا دیده می شود می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• واکنش شدید یا اجتنابی به صداهای بلند، ناگهانی یا محیط های شلوغ
• حساسیت به لمس یا تنفر از تماس فیزیکی (لباس کشیدن، در آغوش گرفتن)
• استفاده بیش از حد از حرکات بدنی برای تأمین نیازهای حسی، مانند چرخیدن، پریدن یا فشار دادن بدن
• مشکلات در حفظ تمرکز و توجه، به ویژه در محیط های حسی پیچیده
• مشکلات در خوابیدن به دلیل تحریک بیش از حد سیستم عصبی
• عدم تحمل تغییرات ناگهانی در محیط یا روال زندگی روزمره

شناسایی این علائم به والدین کمک می کند تا در صورت لزوم سریع تر به پزشک یا متخصص مراجعه کنند و از درمان های موثر بهره مند گردند.

الگوهای پردازش حسی در کودکان مبتلا به اتیسم بر اساس مدل Dunn

مدل Dunn یکی از مدل‌های معتبر در زمینه پردازش حسی است که الگوهایی را برای درک واکنش‌های افراد به محرک‌های حسی محیطی ارائه می‌دهد. این مدل اغلب در پژوهش‌های مربوط به کودکان مبتلا به اختلال طیف اتیسم به کار می‌رود، زیرا مشکلات پردازش حسی یکی از ویژگی‌های بارز این اختلال است.

مدل دان به دنبال تبیین چگونگی تعامل افراد با ورودی‌های حسی محیطی است. این مدل چهار نوع اصلی از پردازش حسی را شناسایی می‌کند:

• • حساسیت حسی (Sensory Sensitivity): واکنش بیش‌فعالانه به محرک‌های حسی.

  • دنبال‌جویی حسی (Sensory Seeking): نیاز به تحریک حسی بیشتر از حد معمول.

  • اجتناب حسی (Sensory Avoiding): تلاش برای دوری از محرک‌های حسی ناخوشایند.

  • آستانه بالا (Low Registration): عدم توجه به ورودی‌های حسی به دلیل آستانه بالای تحریک‌پذیری.

 

 

 

اختلال پردازش حسی چگونه تشخیص داده می شود؟

تشخیص دقیق و به موقع، مهم ترین گام در مسیر درمان کودکان مبتلا به اختلال پردازش حسی است. این وظیفه عمدتاً بر عهده تیمی از متخصصان شامل کاردرمانگران، روانشناسان کودک و پزشکان توانبخشی است که با بکارگیری روش های استاندارد به بررسی عمیق رفتار و عملکرد کودک می پردازند.

ارزیابی ها معمولاً شامل مشاهده مستقیم کودک در شرایط مختلف، مصاحبه با والدین و استفاده از پرسشنامه ها و آزمون های تخصصی است تا نحوه واکنش کودک به محرک های مختلف درک شود. این ارزیابی به همراه بررسی سابقه تکاملی کودک و عوامل زمینه ای می تواند پایه و اساس تشخیص دقیق باشد.

لازم به ذکر است که اختلال پردازش حسی معمولاً با مشکلات و اختلالات دیگر مانند اختلالات یادگیری، بیش فعالی یا اتیسم همپوشانی دارد، بنابراین تشخیص یکپارچه و جامع ضروری است تا برنامه درمانی مناسبی تدوین گردد.

درمان اختلال پردازش حسی در کودکان: راهکارها و روش ها

 

درمان اختلال پردازش حسی در کودکان معمولاً یک فرایند چندجانبه است که به کمک تخصص کاردرمانگران حسی انجام می شود. کاردرمانی حسی یکی از موثرترین روش ها برای بهبود توانایی های کودک در پردازش و مدیریت تحریکات حسی است. این درمان شامل مجموعه ای از تمرین ها و فعالیت هایی است که با هدف بازآموزی سیستم عصبی کودک و ایجاد تعادل در واکنش های حسی طراحی می شود.

فعالیت های درمانی شامل بازی های هدفمند، تمرینات تعادلی، مداخلات مربوط به حس لامسه و تحریک چندحسی است که در محیطی ایمن اجرا می شود تا کودک یاد بگیرد محرک ها را بهتر درک و پاسخ دهد. در کنار این اجرای برنامه درمانی، آموزش های تخصصی به والدین و مربیان داده می شود تا بتوانند در خانه و مدرسه نیز شرایط حمایتی را فراهم کنند.

در برخی موارد، درمان های روان درمانی و مشاوره نیز همراه با کاردرمانی برای کاهش اضطراب یا تقویت مهارت های اجتماعی توصیه می شود. موفقیت درمان در گرو استمرار و پیگیری مستمر برنامه های تجویز شده است.

نقش والدین و مدرسه در حمایت از کودکان مبتلا به اختلال پردازش حسی

حمایت خانواده و فضای آموزشی اهمیت فراوانی در روند بهبود کودکان مبتلا به اختلال پردازش حسی دارد. والدین با یادگیری روش های مناسب برخورد با رفتارهای کودک، توانایی ایجاد محیطی امن و با حداقل تحریکات ناخواسته را خواهند داشت که باعث کاهش استرس کودک می شود.

در مدارس نیز آموزش معلمان و کارکنان درباره ویژگی های این کودکان و نیازهای خاص آن ها، از الزامات مهم محسوب می شود. ایجاد برنامه های آموزشی انطباقی، زمان بندی های انعطاف پذیر و فراهم آوردن فضای آرامش بخش به کودک کمک می کند تا بهتر در محیط تحصیلی حضور یابد و پیشرفت کند.

ارتباط صمیمانه بین خانواده و مدرسه نیز فرصت ارائه مراقبت های همه جانبه و هماهنگ را فراهم می آورد که نقش موثری در کاهش مشکلات رفتاری و افزایش موفقیت تحصیلی کودک دارد.

نتیجه گیری و اهمیت اقدام به موقع

اختلال پردازش حسی می تواند چالش های جدی در مسیر رشد و توسعه کودکان ایجاد کند، اما با تشخیص به موقع و اجرای درمان های هدفمند، مانند کاردرمانی حسی، می توان این مشکلات را به حداقل رساند و سطح کیفی زندگی کودک را به طور قابل توجهی افزایش داد.

والدین و مربیان باید در شناخت علائم و نیازهای کودکان حساس باشند و در صورت مشاهده هرگونه نشانه ناهنجار، نسبت به بررسی و درمان تخصصی اقدام کنند. توجه، حمایت و آموزش های مستمر به کودک راه موفقیت در این مسیر را هموار می سازند و به کودکان اجازه می دهند تا زندگی را با اعتماد به نفس و شادی بیشتری تجربه کنند.